Cmentarz żydowski w Przedborzu

 Cmentarz żydowski, potocznie nazywany w Przedborzu „kirkutem”, położony jest na końcu ulicy Ogrodowej, na terenie dawnego przedmieścia Widoma. Zajmuje powierzchnię około 15 tys. m². Nie jest znana dokładna data jego założenia. 

 Najstarsze zachowane na nim macewy pochodzą z połowy XVIII wieku, co pozwala określić jego metrykę na XVIII stulecie. Jedną z nich jest najstarsza zachowana na terenie województwa łódzkiego macewa – należąca do Tojwy, córki Arie Lejba, zmarłej w 1754 roku.

 Najstarsza wzmianka o żydowskim cmentarzu w Przedborzu pochodzi z przywileju wydanego przez króla Władysława IV w 1636 roku. Po pożarze miasta zezwolił on przedborskim Żydom „aby mogli domy swe na tymże miejscu, gdzie pierwej mieli, tak w gruncie miejskim, jak w gruncie zamkowym, budować, także bóżnicę i kierkow na swym miejscu, handle wszelakie odprawować”.

1. Fragment pruskiego planu wsi Widoma z roku 1800 z naniesionym obrysem cmentarza żydowskiego

 Nie wiadomo jednak, czy przywilej ten odnosi się do cmentarza przy ulicy Ogrodowej. W dokumencie jest bowiem mowa o „gruncie miejskim”, co może wskazywać, że mógł istnieć inny cmentarz, zlokalizowany na prawobrzeżnej części Przedborza. Lewobrzeżna część dzisiejszego Przedborza należała wówczas do gruntów folwarku Wola Przedborska.

Cmentarze żydowskie w Polsce objęte były ochroną władców. Jako pierwszy uczynił to w 1264 roku książę Bolesław Pobożny w Statucie Kaliskim. W 1334 roku król Kazimierz III Wielki rozszerzył tę ochronę na Żydów zamieszkujących całą Polskę.

 Jeśli w przywileju z 1636 roku rzeczywiście jest mowa o odbudowie cmentarza żydowskiego, może to świadczyć o tym, że lokalna gmina żydowska była już wówczas stosunkowo liczna i dobrze zorganizowana. Jednym z zadań nowo powstającej gminy żydowskiej było znalezienie i uzyskanie miejsca przeznaczonego na cmentarz. Posiadanie własnego miejsca pochówku świadczyło o zakończeniu procesu organizowania gminy i uniezależniało ją od gminy macierzystej, co przekładało się również na jej samodzielność finansową. Dokonywanie pochówków na cmentarzach wiązało się bowiem z koniecznością ponoszenia opłat.

2. Widok cmentarza, okres przed II wojną światową, fot. L. Brylski.  

 Powstanie cmentarza żydowskiego przy ulicy Ogrodowej może wiązać się również z napływem i osiedlaniem się Żydów na Widomie, która w XVIII wieku zaczęła wyodrębniać się jako wieś z gruntów folwarku Wola Przedborska.

Cmentarz był ogrodzony wysokim na około 2 metry płotem, który po wojnie został rozebrany. Z lustracji gospodarki gminy żydowskiej w Przedborzu, przeprowadzonej w lutym 1939 roku, wiemy, że na terenie cmentarza znajdował się dom pogrzebowy oraz dom dla stróża. Dochód z cmentarza w 1938 roku wyniósł 800 zł. Kwota ta była jednak znacznie zaniżona, ponieważ gmina żydowska nie stosowała się do zarządzenia starosty koneckiego dotyczącego pobierania opłat za miejsca na cmentarzu i wznoszone na nich pomniki. W konsekwencji nie uzyskiwano należnych dochodów. Najprawdopodobniej niestosowanie się do zaleceń starosty wynikało z ubóstwa miejscowej społeczności żydowskiej. Spośród około 4500 członków gminy zaledwie 230 osób opłacało składkę gminną.

3. Fotografia wykonana na przedborskim kierkucie w roku 1909. Na zdjęciu uwiecznił się fotograf - Stefan Zaborowski, fotograf amator z Rawy Mazowieckiej, członek TOnZP, aktywny członek PTK. Współpracował z Adolfem Szyszko-Bohuszem, wykonując fotografie w czasie jego wyjazdów terenowych, W tym również do Przedborza w celu opisania przedborskiej bożnicy.  

 II wojna światowa i niemiecka okupacja przyniosły kres wielowiekowej obecności społeczności żydowskiej w Przedborzu, a wraz z jej zagładą doszło również do zniszczenia i dewastacji cmentarza. Latem 1944 roku Niemcy nakazali wykopanie na terenie cmentarza umocnień, które w postaci okopów i transzei są widoczne do dziś. Umocnienia te stanowiły część linii obronnej Stellung A 2 „Merkur”, budowanej wzdłuż linii rzeki Pilicy. Był też cmentarz miejscem egzekucji wykonywanych przez Niemców na Żydach.

Dalsza dewastacja cmentarza miała miejsce już po II wojnie światowej.

4. Ślady po zniszczonych macewach, lata 90 XX wieku

 Między innymi wykorzystano macewy do wyłożenia placu przed budynkiem liceum ogólnokształcącego przy ulicy Piotrkowskiej. W 2011 roku wydobyto stamtąd około 90 macew. Skatalogował je i opisał Dariusz Dekiert. Z jego opracowaniem na ten temat można zapoznać się w „Zeszytach Radomszczańskich”, tom VI, na stronach 171–184:

Zeszyty Radomszczańskie tom VI

Po wydobyciu zostały one zwrócone na teren cmentarza.

W chwili obecnej teren cmentarza jest ponownie ogrodzony. W domniemanym miejscu pochówku cadyków Jeszaji Weltfrieda oraz Awrahama Mosze Weltfrieda wzniesiono ohel. Miejsce to jest celem licznych pielgrzymek ortodoksyjnych Żydów z całego świata.

5. Cmentarz w Przedborzu, okres międzywojenny. Źródło Yad Vashem.