Przedbórz w listopadzie 1918 roku – niepodległość od strony codzienności

 11 listopada 1918 roku nie był w Przedborzu czasem wielkich patriotycznych uniesień, uroczystości i fajerwerków. Odzyskanie przez Polskę niepodległości nie oznaczało, że z dnia na dzień zniknęły problemy, z którymi od lat zmagali się mieszkańcy. Przeciwnie – przedborzanie musieli mierzyć się z trudną, naznaczoną wojną i okupacją rzeczywistością, pogłębiającymi się problemami gospodarczymi, niedostatkiem, zagrożeniami sanitarnymi i niepewnością jutra.

 Wielka historia, która rozgrywała się wówczas na oczach całego narodu, w codziennym życiu niewielkiego miasta oznaczała przede wszystkim konieczność uporządkowania podstawowych spraw. Trzeba było zapewnić bezpieczeństwo, zorganizować administrację, zadbać o zaopatrzenie, finanse miejskie, opiekę lekarską i sprawne funkcjonowanie lokalnych instytucji. Doskonałym świadectwem tamtych dni są zachowane protokoły posiedzeń Rady Miejskiej w Przedborzu. Zapisy z listopada 1918 roku pozwalają zajrzeć za kulisy życia miasta i zobaczyć, czym rzeczywiście zajmowali się jego przedstawiciele w chwili, gdy Polska odzyskiwała niepodległość. To obraz historii daleki od podręcznikowych uroczystości – zapis codziennych trosk, sporów, trudnych decyzji i prób odnalezienia się w nowej rzeczywistości.

Panorama Przedborza na znaczku doręczeniowym
wydanym przez przedborską pocztę w 1918 r.

 Pierwsze dni listopada 1918 roku przyniosły w Przedborzu konieczność przejęcia z rąk okupacyjnych administracji i służb odpowiedzialnych za porządek publiczny. Jednym z najpilniejszych zadań stało się zapewnienie bezpieczeństwa mieszkańcom.

Podczas nadzwyczajnego posiedzenia Rady Miejskiej 4 listopada 1918 roku, któremu przewodniczył zastępca burmistrza Antoni Żórawski, dr Wiesław Świerczyński wystąpił z propozycją utworzenia Straży Bezpieczeństwa Publicznego. Miała ona zastąpić dotychczasowy posterunek austriackiej żandarmerii. Wachmistrz Sobeńko, który przybył do Przedborza z Końskich, poinformował radnych, że złożył tam przysięgę na wierność Rządowi Polskiemu i otrzymał upoważnienie do organizowania straży. Zapowiedział również przekazanie władzom miejskim broni oraz przedmiotów należących do austriackiego zarządu wojskowego. Zaproponowano, aby nowa formacja liczyła dziesięciu ludzi, a jej kierownikiem został Sobeńko, otrzymujący wynagrodzenie w wysokości pięciu rubli dziennie. Do komisji organizacyjnej wyznaczono Ludwika Sokalskiego, Piotra Franczaka i Leona Machuderskiego.

 Już następnego dnia, 5 listopada, sprawa organizacji straży powróciła na obrady. Pojawiły się wątpliwości dotyczące sposobu jej powołania, finansowania oraz uprawnień osób podejmujących działania bez wyraźnej uchwały Rady. Ignacy Porębiński pytał, czy organizowanie straży odbywa się za zgodą władz powiatowych. Antoni Żórawski wyjaśnił, że jej utrzymanie będzie finansowane z kasy miejskiej. Dyskusję wywołała także sprawa strażnika Błaszczyka, któremu zarzucono przyjęcie łapówki od osoby wywożącej papierosy. Sam Sobeńko przyznał, że nie posiadał pisemnego rozkazu, a jedynie ustne polecenie. Ostatecznie Rada zdecydowała o utrzymaniu byłych żandarmów austriackich narodowości polskiej, którzy złożyli przysięgę na wierność rządowi polskiemu, oraz uzupełnieniu straży mieszkańcami Królestwa Polskiego.

Sobeńko pozostał kierownikiem formacji. Powołano również siedmioosobową komisję nadzorczą, w której znaleźli się: Benedykt Niedźwiecki, Ludwik Sokalski, Ignacy Porębiński, Józef Nowicki, Moszek Szyja Bharier, Wacław Gross i Piotr Franczak. Na siedzibę straży wyznaczono lokal w Ogrodzie Saskim, a zgłoszenia do służby przyjmowano w dotychczasowym lokalu żandarmerii.

Odcisk stempla pieczęci Rady Miejskiej
używanej w Przedborzu w 1918 r.

Podczas posiedzenia 7 listopada 1918 roku Rada zajmowała się już nie tylko bezpieczeństwem, ale również bieżącym funkcjonowaniem miasta. Wyznaczono delegatów na organizacyjne zebranie Sejmiku Powiatowego w Końskich, zaplanowane na 10 listopada. Przedbórz mieli reprezentować dr Wiesław Świerczyński i Leon Machuderski. Radni zatwierdzili także budżet szkolny na rok 1918/1919 w wysokości 13 240 koron. Zdecydowano o przekazaniu do kasy miejskiej pieniędzy, które Ignacy Porębiński otrzymał od austriackiego Zarządu Lasów Skarbowych. Uchwalono również zwrot Moszkowi Niepamiętnemu młynka do oleju, zabranego wcześniej przez austriacką Straż Skarbową.

Nowa Rada Miejska i organizowanie samorządu

 Szczególne znaczenie miało posiedzenie z 13 listopada 1918 roku. Było to inauguracyjne zebranie nowo wybranej Rady Miejskiej. Wybory odbyły się już 18 i 19 lipca, jednak władze okupacyjne opóźniały ich wykonanie. Dopiero po ich wycofaniu mieszkańcy zażądali uruchomienia samorządu i ponownego rozpatrzenia jego składu. Jak odnotowano w protokole, około 300 mieszkańców chrześcijańskich ponownie wzięło udział w głosowaniu, potwierdzając wcześniejsze wybory z wyjątkiem trzech kandydatów. Przewodniczącym Rady został ksiądz Antoni Aksamitowski. Burmistrzem wybrano Romana Kosmulskiego, sekretarzem Władysława Krzemińskiego, a zastępcą burmistrza Benedykta Niedźwieckiego. Funkcje ławników objęli Emanuel Woliński, Adolf Gawroński i Antoni Sokalski. Delegatami Przedborza do Sejmiku Powiatowego zostali ksiądz Aksamitowski i Ignacy Porębiński. Lekarzem miejskim został dr Józef Masłowski.

 W trakcie obrad dyskutowano również o reprezentacji społeczności żydowskiej w składzie władz miasta. Postulowano zwiększenie liczby ławników z trzech do czterech, tak aby dwóch reprezentowało Gminę Izraelicką. Ostatecznie przyjęto rozwiązanie kompromisowe – jednym z ławników został Emanuel Woliński. Rada powołała także Tymczasową Komisję Leśną, której zadaniem miało być zajmowanie się sprawami gospodarki leśnej. W jej skład weszli: ksiądz Antoni Aksamitowski, Benedykt Niedźwiecki, Ignacy Porębiński, Maksymilian Gawroński, Edmund Lembke, Lejzor Lichtenstein i Józef Nowicki. Benedykt Niedźwiecki zwrócił ponadto uwagę na konieczność przeprowadzenia rewizji kasy miejskiej i zbadania sytuacji aprowizacyjnej. Były to zapowiedzi kolejnych problemów, które w następnych tygodniach miały zdominować prace samorządu.

Pierwsza strona Protokołu z posiedzenia RM w Przedborzu,
odbytego 13 listopada 1918 r.

Na posiedzeniu 18 listopada 1918 roku Rada przystąpiła do bardziej szczegółowego podziału zadań. Powołano cztery sekcje: Finansową, Sanitarną, Gospodarczo-Budowlaną oraz Aprowizacyjną. Miały one zajmować się poszczególnymi obszarami funkcjonowania miasta.

Jedną z pierwszych decyzji było wprowadzenie zakazu wyszynku alkoholu w restauracjach oraz nielegalnych punktach sprzedaży. Zakaz miał obowiązywać do odwołania, a jego uzasadnieniem było wskazywane w protokole „niebezpieczeństwo publiczne”.

 Szczególnie istotny i wymagający uwagi jest zapis dotyczący żydowskiego Towarzystwa „Kultura”. Rada zdecydowała o jego zamknięciu na czas nieograniczony, uzasadniając to zarzutami o prowadzenie działalności agitacyjnej na szkodę państwa i społeczeństwa polskiego. Jednocześnie postanowiono zakazać organizowania zebrań bez zezwolenia władz oraz umieszczania ogłoszeń wyłącznie w języku żydowskim lub hebrajskim. Protokoły nie pozwalają na pełne odtworzenie wszystkich okoliczności tej sprawy, ale pokazują, że obok organizowania nowych instytucji samorządowych podejmowano również decyzje ingerujące w życie organizacyjne i społeczne części mieszkańców.

 Dużo miejsca poświęcono także gospodarce leśnej. Rada wyraziła votum nieufności wobec Koczyńskiego, kierownika leśnictwa przedborskiego. Powodem była jego wcześniejsza działalność jako urzędnika okupacyjnego oraz trudności we współpracy z Tymczasową Komisją Leśną. Radni starali się również doprowadzić do obniżenia cen opału. W celu zapewnienia środków na utrzymanie policji miejskiej uchwalono zaciągnięcie pożyczki w wysokości 5000 koron z funduszów leśnych.

 Podczas posiedzenia 25 listopada 1918 roku szczególnie dużo uwagi poświęcono aprowizacji, czyli zaopatrzeniu mieszkańców w podstawowe produkty żywnościowe. Benedykt Niedźwiecki przedstawił plan działań, który zakładał zakup zboża w okresie od grudnia do lutego, a następnie wydawanie chleba na kartki najbiedniejszym mieszkańcom. Przewidywano także kontrolę młynów i piekarni, ograniczenie wywozu produktów spożywczych oraz sprawdzanie przywozu towarów i obrotu artykułami monopolowymi.

Skala problemów była na tyle poważna, że Rada podejmowała decyzje o konfiskacie zdeponowanej mąki. W protokole odnotowano również sprawę Arona Szyfa, któremu zagrożono grzywną w wysokości 100 koron za każdy worek mąki sprzedany z przeznaczeniem na niedozwolony wywóz.

Radni zdecydowali ponadto o przejęciu sklepu Komitetu Obywatelskiego, który – jak wynika z protokołu – nie prowadził działalności od około roku. Wraz ze sklepem przejęto lokal, który miał służyć Sekcji Aprowizacyjnej.

Wszystkie te działania pokazują, jak istotnym problemem był niedostatek żywności i konieczność kontrolowania jej obrotu. Samorząd próbował nie tylko organizować zakupy, ale również przeciwdziałać wywożeniu produktów poza miasto i zapewnić podstawowe zaopatrzenie najuboższym.

 Listopadowe protokoły pokazują również, że nowa Rada musiała racjonalizować wydatki związane z bezpieczeństwem. 25 listopada zdecydowano o zmniejszeniu od 1 grudnia plutonu policji miejskiej do sześciu osób. Ustalono także, że milicja rogatkowa będzie funkcjonowała tylko do końca roku, a następnie pobór opłat na rogatkach zostanie wydzierżawiony. Rada zajęła się również planem budowy Domu Ludowego. Zakładano, że przedsięwzięcie zostanie sfinansowane z funduszów Straży Ogniowej, a drewno budowlane zostanie zakupione od Rządu Polskiego. W tym celu powołano specjalny komitet. Ważną decyzją było również ustalenie wynagrodzenia dla osób, które zatrzymają nielegalny wywóz towarów. Miało ono wynosić 10 procent wartości zakwestionowanego towaru. Zapowiedziano także ogłoszenie listy produktów objętych zakazem wywozu.

 Warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną uchwałę, dotyczącą samego funkcjonowania Rady. Ustalono, że radny, który bez usprawiedliwienia nie stawi się na trzech kolejnych posiedzeniach, utraci mandat. Pokazuje to, że już w pierwszych tygodniach pracy nowego samorządu próbowano określić zasady odpowiedzialności jego członków.

Na podstawie:  Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, zespół Akta miasta Przedborza, Księga Protokołów Rady Miasta Przedborza 1917 – 1920, sygn. 48/687/0/-/3